Svr
Svr @k
iniít ^~ca$ kI Aavaˆj ka nam hE, yh k[R mxur Aan<ddayI haeta
hE, ijsme< iSwrta haenI caihye jae kuD der sunne pr mn me< Aan<d
kI lhr pEda haenI caihye, yh Anu-Uit kI vStu hE, sa,
re,
g,
m,
p,
x AaEr in ijNhe< ³mz> ;fj,
\;-,
g<xar,
mXym,
p<cm,
xEvt AaEr in;ad ke nam se ¢<wae< me< vi[Rt ikya gya hE, suVyviSwt,
k[R mxur AaEr Aan<ddaiynI ^~ca#yae< ke nam hE<, #nka map ya pEmana
(Scale) Awva SvraNtr iniZct hE, AaEr in>s<kaec
-av ke saw kha ja skta hE ik -artIy Svrae< ka jae map àagEithaisk
kal me< wa vh kalaNtr me< ANy ANy s<gIt ke sa<Sk&itk s<kr
(Hybrid)
ke
kar[ bdl gya hE, AaEr purane ¢<wae< ka jae Aaxar ilya jata hE
vh Aaj ke s<gIt ke ilye kae$ mULy nhI< rota,
Aa$ye
Ab hm sa re g m p x in yain
sPtk
ke bare me< jan le<,
Svr icNh
ya s<ket mXy sPtk me— #s àkar dzaRye gye hE<,
1 £
sa Awva ;fj (Do)
sa
2 £
re kaeml Awva re;- kaeml (Re
flat)
re1
3 £
re zuÏ Awva re;- zuÏ (Re
Sharp)
re
4 £
g kaeml Awva g<xar kaeml (Me
flat) g1
5 £
g zuÏ Awva g<xar zuÏ (Me
Sharp)
g
6 £
m zuÏ Awva mXym zuÏ (Pha
flat)
m
7 £
m tIì Awva mXym tIì (Pha
Sharp) m!/
8 £
p Awva p<cm (So)
p
9 £
x kaeml Awva xEvt kaeml (La
flat) x1
10 £
x zuÏ Awva xEvt zuÏ (La
Sharp)
x
11 £
in kaeml Awva in;ad keaml (Ti
Flat) in1
12 £
in zuÏ Awva in;ad zuÏ (Ti
Sharp) in
srs Svr
àor Svr£}an Aaid tmam Svr s<biNxt muÎae< ka pU[Rt>
Aakln haena caihye, gayk ka k<Q AaEr vadk ka kr haw miSt:k se %TpÚ
haene valI Svr£kLpna kae turNt Ada Vy kr ske, ijn gaykae ka
k<Q Awva vadkae ka kr miSt:k ka Adna das hae jata hE ve hI s)l s<gIt}
mane jate hE AaEr ijnka gla Awva haw kLpna ke #zare pr Aml n kre ve zahI
gayk -la kEse s<gIt} bn ske<ge,
Svrae< ka rhSy janna prona
intaNt AavZyk hE, leikn du-aRGy hE ik hm kevl glebajI,
tal AaEr ly ke cmTkar ke )er me< p–fkr Svrae< kI takt,
%nke à-av twa %sse à-Ut vatavr[ kae smHne kI ce:qa nhI<
krte, Kya hmara Xyan s<gIt ke mUl AwaRt! j–f kae oakr pe–f lhlhane ke
SvPn deone ke sman nhI< hE ?
jae sur ke das ya dIvane hE<,
ve hI Svrae< kI %s st Aak;R[ziKt kae pane ke ilye Vyakul hE<,
AaEr #silye pagl hE<, ve )altU ke àp<c (ragzaSÇ
AaEr tknIk)
kI Aaer Aixk Xyan nhI< dete, At> hme< Apna Xyan Svrae< kI Aaer
lana hI haega,
yid hm s<gIt kae pana cahte hE< tae, ANywa bEju bavra i)Lm ke ÎZy
kI -a<it -gvan muHe ziKt dae kI rq lgane se kuD
n bnega, AaEr n hI s<gIt ke dzRn hae<ge,
Svr saxn krne ke ilye svRàwm
iv*awIR ke kan pEda haena –jêrI hE<, jb tk SvraNtr kanae< me<
n -r jayega,
k<Q kae sur me< kEse imlaya ja skega ?
àor Svr}an kI ksaEqI hE kanae< kae Aa~oe< pEda hae jana, jEse
iksI -I r<g kae deote hI tur<t r<g ka nam samne Aa jata hE %sI
àkar kae$ -I Aava–j kan me< p–fte hI Svr k<Q me se inkl p–fne
caihye, taTpyR yh ik ]-ikr[
(X-Ray)
ke sman iksI -I Xvin me< Svr ke dzRn haena hI sCca Svr}an hE,
sPtk
@k Aava–j kI ^~ca$ Sva-aivk
k<Q se kaym kr lIijye %se sa (mXy
sPtk ka)
khe<ge, QIk %sse dugnI ^~ca$ pr tar sPtk ka sa haega, %sI àkar
mXy sPtk ke sa se AaxI ^~ca$ pr jae sa Aata hE %se mNÔ ya ojR sPtk
ka sa khte hE<, yh ATy<t nIcI Aava–j hE jae ik ùdy Swan pr
–jaer dekr pEda kI jatI hE, #sI àkar tar sPtk ke sa se dugnI ^~ca$
kae Ait tar sPtk ka sa khte hE<, yh ATyixk ^~cI Aava–j hE, mtlb yh ik
4 sa me< 3 bar sa re g m p x in, sa re g m p x in, sa re
g m p x in, Aate hE< ijNhe< mNÔ sPtk mXy sPtk AaEr
tar sPtk khte hE<, sPtk 7 Svrae< ke smuday ka nam hE, ivze; kr %pyRuKt
tIn sPtkae< tk hI manv kI Aava–j ja sktI hE, vEse tae VyvhayR
hE< tIn sPtk pr<tu Aava–j kI l"uta ya ivzalta ke Anusar hI gayn vadn
ikya jata hE, mNÔ sPtk ke Svrae< kae nIce
ibNdU lgakr v tar sPtk ke Svrae< kae ^pr ibNdU lgakr idoaya gya hE,
jEse > –p ,
p AaEr p< ye tInae< ³mz> mNÔ,
mXy AaEr tar sPtk ke p<cm kae dzaRte hE<, #sI àkar bakI Svrae<
kae -I dzaRya gya hE,
Aalap
Awva behelave
Aakar me< Svr kI takt AaEr
AavZyk -av xara bhane ke ilye xImI git se ÿdyvexI F<g se jae rag
Svrae< ke Daeqe£Daeqe Svr£smUh ékte ÷@ ilye
jate hE< ve hI Aalap hE<, mI<f àxan srs Svr yaejna hI Aalap
ka Aaxar hE,
tan
rag ke Svrae< kae tr<g
ya lhr ke sman n ékte ÷@ n iQQkte ÷@ srs lypU[R @ksI
jae Svr yaejna@< tr<igt kI jatI hE< ve hI hE< tane<, maetI
ke dane ke sman @k£@k Svr ka dana suSpò AaEr Aak;Rk haena
caihye tan ka tb tan ka A<g shI mana jata hE, tan kI l–fI ASpò
AaEr Svr zUNy haene pr %phas ka kar[ bntI hE, At> tan
rcna kEsI kI jay yh smHna AavZyk hE,
tan
rcna
Apne miSt:k kI ^vRr kLpna ziKt
ke Óara rag gayn me/< saE<dyR pEda krne valI tanae< ka
inmRa[ kEse AaEr iks Aaxar pr ikya jata hE yh AaEr saw hI tan kI smaiPt
pr gIt Oyal ya cIj ka muo–fa kEse pk–fna caihye yh btaya gya hE, tan bnane
ke kuD samaNy inymae< kae Xyan me< rote huye àTyek s<gIt
ij}asu ne àyTn krte huye ApnI suPt àit-a kae jgana caihye
taik kLpna ka %dy hae ske AaEr kla àaiPt me< shayta àaPt
hae,
phla inym
yh hE ik rag ke Aaraehavraeh,
Svr
vEiz:Q!y,
vjR Svr Aaid inymae< kae pU[Rt> Xyan me< rokr @k ke bad dUsra #s
àkar Aaraeh Avraeh ke sman ³mbXd Svr yaejna rhe,
dUsra
inym yh hE ik tan ke bIc me< khI< -I @k Svr dae bar @k hI
jgh pr nhI< Aana caihye, jEse > gg inin xx pp,
tIsra
inym yh hE ik iÇtal kI 4 maÇaAae< ke @k o{f me<
dugunI ly me< ;(AwaRt!
1 maÇa me< 2 Svr ke ³m
se )
8 Svrae< se km Svrae< kI l–fI tan nhI< khla sktI, At> 4 maÇa
Awva 8 Svrae< kI tan sbse DaeqI tan khlatI hE,
caEwa
inym hE ik 4 maÇaAae< AwaRt! 8 Svrae< ka -ag brabr
jane layk maÇa@< hI tan me< haenI caihye jEse > 12,
36,
44,
76,
132 Aaid maÇaAae< kI, yh khne kI jêrt nhI< hE ik Svr
s<Oya maÇa s<Oya se dugnI hae jayegI, kar[ tan sdEv dugnI
ly me< cltI hE cIj se, jEse> 8 maÇa AwaRt 16 Svr ya 20 maÇa
AwaRt 40 Svr #Tyaid,
ivze;
> dUsre inym ke bare me< yh Xyan roe< ik yid bIc me< kae$ Svr
manae< sasa Aaya tae ly kI git tan kI git
se xImI p–f jayegI, kar[ %ske bhav (flow)
me< baxa p–f jatI hE @k Svr me< kuD ékne ke kar[, At> jb ApnI
AavZyk ly se km me< ga rhe hae< tb #s trh kI tan AvZy le<, leikn
jb ly tej hae tb #s àkar kI tan ly me< nhI< %tregI AaEr
rs pae;[ kI jgh rs zae;[ kregI, yh Xyan me< roe<,
mI—f
mI—f ka AwR haeta hE ";R[,
"sIq, iksI -I Svr se Aavaˆj kae n taefte ÷@ Ësre Svr tk "sIqte
÷@ le jane ik i³ya kae mI<f khte hE<, sulHe ÷@
miSt:k AaEr Svr s<Skairt k<Q Awva kr kI crm AvSwa haene pr hI mI<f
k<Q Awva kr
(haw)
Öara Vy haetI hE,
gmk
mI—f
ke Svrae< ke saw AavZyk Svr kae %ske ipDle Svr se xŠa dena p–fta hE
@esI i³ya kae gmk khte hE<, gmk kae Vy krke hI smHaya ja skta
hE ilokr nhI<, naykI iz]a àaÝ
gayk,
vadk hI %se inkal kr bta ske<ge, hr @k ke bs kI yh bat nhI<, talIm
lene pr hI gmk smHegI,
bael£Aalap
bael£tan
Aalap tanae< me< ly ke
àkarae< ke saw rs-<g n haete ÷@ -avanukªl AwaRnukªl
gIt kI zBdavlI khna hI bael£Aalap bael£tan kI ApnI ivze;ta
hE, yh kevl gayn me< àyu haetI hE va*
s<gIt pr nhI, kar[ Spò hE ik va*ae< pr gIt ke zBd nhI bjte
biLk kevl Svr bjaye jate hE<, At> zBd àxan
Aalap
ya tan ijse bael£Aalap ya bael£tan
khte hE<, ga$ jatI hE bja$
nhI ja sktI saˆjae< pr,